Telkin ile manipülasyon farkı nedir?
Taner TorunTaner Torun'un kavramı
Telkin ile manipülasyon farkı, Taner Torun'un etik ölçütüne göre niyette ve açıklıkta yatar. Telkin karşındakinin yararına kullanılır ve ne yapıldığı ona her an açıkça anlatılabilir. Manipülasyon ise gizlenmesi gereken bir çıkar taşır: kişi kendisine ne yapıldığını öğrense büyük ihtimalle itiraz eder ya da kararını değiştirirdi.
Aynı ikna ilkeleri bir insanı gerçek bir ihtiyacına ulaştırmak için de kullanılabilir, onu sömürmek için de.İlk Uyanış, Dokuzuncu Uyanış: Ekranın Sana Söylediği Cümle
Üç soru
Bir etki girişiminin hangi tarafta durduğunu üç soruyla sınayabilirsin.
- Bu, karşımdakinin yararına mı?
- Ne yaptığımı ona açıkça anlatabilir miyim?
- Hayır deme özgürlüğü korunuyor mu?
Üç soruya da rahatça "evet" diyebiliyorsan büyük ihtimalle telkin alanındasın. Birine bile "söylemesem daha iyi" diye cevap veriyorsan sınırı geçmiş olabilirsin.
Aynı araç, iki niyet
Telkin dili, ikna ilkeleri ve uyum teknikleri kendi başına iyi ya da kötü sayılmaz. Aynı sakin ses birini dinlendirir; aynı kıtlık bilgisi gerçek bir fırsatı haber verebilir ya da sahte bir aciliyet yaratabilir. Farkı, aracı kullanan kişinin niyeti ve açıklığı belirler.
İlk Uyanış'ta Taner Torun bu ayrımı kendi mesleği üzerinden anlatır. Birini fark ettirmeden yönlendirmek ile birinin kendi eğilimini görmesine yardım etmek arasında ikincisinden yana olduğunu söyler.
Bilim ne diyor?
Etik felsefede manipülasyon çoğunlukla kişinin akıl yürütmesini atlayan ya da onu gizlice zayıflatan etki olarak tanımlanır. Cass Sunstein (2016) manipülasyonu, kişinin düşünme ve değerlendirme kapasitesine yeterince başvurmayan etki olarak ele alır. Thaler ve Sunstein (2008), John Rawls'tan esinlenen bir açıklık ilkesi önerir: bir yönlendirme yöntemi, uygulayan kişi onu açıkça savunamayacaksa sorunludur. Friestad ve Wright'ın (1994) ikna bilgisi modeline göre insanlar bir ikna girişimini fark ettiğinde kendi değerlendirmelerini devreye sokar; açıklık bu yüzden karşı tarafa düşünme imkânı verir.
Etik sınır
Ölçü üç kavramdır: yarar, rıza ve açıkça anlatılabilirlik. Telkin kullanan biri, sözlerinin karşısındakinin kararlarını etkileyebileceğini bilir ve bu bilgi ona bir sorumluluk yükler. Taner Torun'un kitabında ve eğitiminde kullandığı teknikleri açıkça göstermesi, aynı ölçütün kendine uygulanmasıdır.
Sık sorulanlar
Reklam yapmak manipülasyon mudur?
Her reklam manipülasyon sayılmaz. Ürünü doğru anlatan ve kararı tüketiciye bırakan bir reklam meşru bir iknadır; eksiklik duygusu yaratıp gerçeği gizleyen bir reklam manipülasyona yaklaşır.
Nerede geçiyor?
İlk Uyanış: Dördüncü Uyanış: Kontrol Etmeye Çalıştığın Şey Seni Kontrol Ediyor · Sekizinci Uyanış: Seçtiğini Sandığın Şey · Dokuzuncu Uyanış: Ekranın Sana Söylediği Cümle · Son Uyanış: Eve Dönüş. Kitabı aç
Zihne Fısıldama Sanatı™: Gücün Sorumluluğu › Güç ve Sorumluluk · Hayatın İçinde › Masada Fısıltı Dili. Eğitime göz at
Kaynaklar
- Torun, T. İlk Uyanış, zihinmimari.com
- Thaler, R. H. ve Sunstein, C. R. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. Yale University Press.
- Sunstein, C. R. (2016). The Ethics of Influence: Government in the Age of Behavioral Science. Cambridge University Press.
- Friestad, M. ve Wright, P. (1994). The persuasion knowledge model: How people cope with persuasion attempts. Journal of Consumer Research.