Göz hareketleriyle yalan anlamak nedir?
eye accessing cuesEfsane ve gerçek
Göz hareketleriyle yalan anlamak, bir kişinin gözlerini hangi yöne çevirdiğine bakarak onun hatırladığının ya da uydurduğunun, dolayısıyla yalan söylediğinin anlaşılabileceği iddiasıdır. Fikir NLP'deki göz erişim ipuçları modelinden yayılmıştır. Wiseman ve arkadaşlarının (2012, PLoS ONE) üç çalışması bu iddiayı doğrulamamıştır. Yalanın güvenilir bir sözsüz işareti olduğu da gösterilememiştir.
İddia ne?
Popüler anlatıya göre sağ elini kullanan biri kendi sağ üstüne bakıyorsa bir görüntüyü kuruyordur, yani uyduruyordur; sol üstüne bakıyorsa hatırlıyordur. Bu kalıp internette ve bazı eğitimlerde hâlâ bir tür yalan dedektörü gibi sunulur.
Efsane ve gerçek
Efsane: Göz yönü yalanı ele verir. Gerçek: Wiseman ve arkadaşları (2012) bu iddiayı üç çalışmada sınadı. Doğruyu söyleyenlerle yalan söyleyenlerin göz hareketleri arasında fark bulunmadı; göz ipuçları hakkında bilgilendirilen katılımcılar da yalanı daha iyi ayırt edemedi.
Daha geniş tablo da benzer. Yalanın güvenilir bir sözsüz işareti yoktur; göz kaçırma gibi yaygın inanılan ipuçları yalanla anlamlı bir ilişki göstermez (DePaulo ve ark., 2003).
Gözler neden kayar?
Düşünürken bakışı başka yöne çevirmek yaygındır. Araştırmalar, bakışı çevreden çekmenin zor bir soruyu hatırlamaya yardım edebildiğini gösterir (Glenberg ve ark., 1998). Yani gözün kayması çoğu zaman yalnızca düşünmenin bir parçasıdır.
Bilim ne diyor?
Wiseman ve arkadaşlarının (2012, PLoS ONE) çalışmaları, hem laboratuvar ortamında hem de kamuya yapılan gerçek çağrıların kayıtlarında göz yönünün yalanı göstermediğini ortaya koymuştur. DePaulo ve arkadaşlarının (2003) yalan ipuçları meta-analizi, göz temasıyla yalan arasında anlamlı bir bağ bulmamıştır. Bond ve DePaulo (2006), insanların yalan tespitindeki ortalama doğruluğunun yaklaşık yüzde 54, yani şans düzeyinin ancak biraz üstünde olduğunu bildirmiştir.
Etik sınır
Göz hareketine bakarak birini yalancı ilan etmek kişiye haksızlık yapmaktır. İş görüşmesinde, ilişkide ya da bir tartışmada bu tür okumalara dayanmak yerine açık sorular sormak ve somut bilgiye bakmak daha adil bir yoldur.
Sık sorulanlar
Yalan söyleyen biri gözlerini kaçırır mı?
Araştırmalar bunu desteklemiyor. Göz kaçırma utanç, düşünme ya da kültürel alışkanlıktan da kaynaklanabilir.
Yalanı anlamanın güvenilir bir yolu var mı?
Beden dilinden yok. Söylenenleri somut bilgilerle karşılaştırmak, sözsüz ipuçlarından daha sağlam bir yoldur.
Kaynaklar
- Wiseman, R., Watt, C., ten Brinke, L., Porter, S., Couper, S. L. ve Rankin, C. (2012). The eyes don't have it: Lie detection and neuro-linguistic programming. PLoS ONE, 7(7).
- DePaulo, B. M., Lindsay, J. J., Malone, B. E., Muhlenbruck, L., Charlton, K. ve Cooper, H. (2003). Cues to deception. Psychological Bulletin, 129(1).
- Bond, C. F. ve DePaulo, B. M. (2006). Accuracy of deception judgments. Personality and Social Psychology Review, 10(3).
- Glenberg, A. M., Schroeder, J. L. ve Robertson, D. A. (1998). Averting the gaze disengages the environment and facilitates remembering. Memory & Cognition, 26(4).